Brzeg | Strzelin | Oława | Kluczbork | Byczyna | Przeworno | Stare Kolnie | Brzezina | Kantorowice

Brzeg, woj. opolskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych miejscowość pojawia się w roku 1234 jako osada targowo-rybacka Wysoki Brzeg. Początkowo w granicach księstwa śląskiego, tzw. Monarchii Henryków Śląskich, następnie w księstwie wrocławskim Henryka III Białego i Henryka IV Prawego. Książę Henryk III Biały dokonuje w roku 1250 lokacji miasta na prawie magdeburskim. W roku 1290 ziemie księstwa wrocławskiego (z Brzegiem) i legnickiego zjednoczone pod panowaniem księcia Henryka V Brzuchatego. Stolicą odrębnego księstwa staje się w roku 1311, kiedy to synowie Henryka V Brzuchatego dokonują podziału ziemi wrocławsko-legnickiej: pierwszym księciem brzeskim zostaje Bolesław III Rozrzutny. Wkrótce potem książę dołącza do swych dzierżaw Wołów i Legnicę. Brzeg pozostawał jedną ze stolic (obok Legnicy i Wołowa) odrębnego piastowskiego księstwa do roku 1675, kiedy to zmarł ostatni męski przedstawiciel dynastii - książę Jerzy IV Wilhelm.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. gotycko-renesansowy zamek książęcy z kaplicą Św. Jadwigi - nekropolią Piastów brzeskich, gotycki kościół Św. Mikołaja oraz budynek Gimnazjum Piastowskiego (Gymnasium Illustre Bregense). W bliskim sąsiedztwie zamku znajduje się późnorenesansowa Brama Odrzańska z roku 1595, na której umieszczono herby księcia Joachima Fryderyka brzeskiego i jego małżonki, Anny Marii anhalckiej.
Pierwszy gród kasztelański w Brzegu istniał już w XI-XII wieku. Była to drewniano-ziemna warownia wzniesiona na miejscu naturalnego wyniesienia nad Odrą, zabezpieczona wałami i palisadą. Około XIII wieku Piastowie śląscy przekształcili gród w murowany zamek gotycki. Obiekt wzniesiono z cegły na planie czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem, otoczonym murami obronnymi i fosą. W jego obrębie znalazły się budynki mieszkalne, kaplica oraz zabudowania gospodarcze. W XIV i XV stuleciu założenie było rozbudowywane i wzmacniane - w tym czasie powstały kolejne skrzydła oraz wieże obronne. Największa inwestycja przypadła jednak na XVI wiek, kiedy książę Fryderyk II legnicki rozpoczął przebudowę gotyckiej siedziby w rezydencję renesansową. Wzorowana na architekturze włoskiej i krakowskim Wawelu budowla otrzymała trzy skrzydła z arkadowymi krużgankami, otaczającymi wewnętrzny dziedziniec. Szczególną ozdobą stała się brama wjazdowa, bogato zdobiona rzeźbami władców piastowskich. Zamek w Brzegu stał się wówczas jedną z najokazalszych rezydencji renesansowych w Europie Środkowej, zwaną "śląskim Wawelem". Dzisiejszy wygląd obiektu jest efektem licznych przebudów, zniszczeń i prac konserwatorskich, zwłaszcza po II wojnie światowej. Najstarszym elementem założenia, wkomponowanym w renesansową całość, pozostaje gotyckie skrzydło południowe, które pamięta czasy średniowiecznych fundacji.
Pierwsze wzmianki o kościele Św. Mikołaja pojawiają się w 1279 roku, ale obecna gotycka budowla zaczęła powstawać około 1370 roku z inicjatywy mieszczan brzeskich i księcia Ludwika I. Prace postępowały etapami - najpierw powstały przęsła nawy, następnie prezbiterium (1383-1389), a ostatecznie sklepienia (1414-1416). Całość ukończono około 1417 roku. Świątynia ma formę trzynawowej bazyliki ceglanej z wysoką nawą główną (ok. 30 m) i niższymi nawami bocznymi. W 1524 roku w kościele wygłoszono pierwsze kazanie protestanckie, a już rok później stał się on świątynią ewangelicką, którą pozostał aż do końca II wojny światowej. W 1945 roku kościół został poważnie zniszczony: spłonęły elementy wyposażenia, runęły sklepienia i wieże. Odbudowa rozpoczęła się dopiero w 1958 roku i trwała do końca lat 60. XX wieku. W trakcie prac odkryto w zakrystii cenne gotyckie polichromie, które przypisuje się anonimowemu artyście nazwanemu "Mistrzem Brzeskich Pokłonów Trzech Króli".
Gymnasium Illustre Bregense zostało ufundowane przez księcia Jerzego II Wspaniałego w 1564 roku jako nowoczesna szkoła humanistyczna. Renesansowy gmach, zaprojektowany przez włoskiego architekta Jakuba Parra, ukończono w 1569 roku. Szkoła szybko zyskała renomę jednego z najważniejszych ośrodków nauki w Europie Środkowej - przyciągała młodzież z Polski, Czech, Węgier i Niemiec. Nauczano tam teologii, filozofii, literatury antycznej, języków klasycznych, retoryki, dialektyki, a także szermierki i tańca. Gimnazjum posiadało przywileje nadawania tytułów akademickich, a jego biblioteka liczyła ok. 3 tysiące cennych woluminów, w tym średniowieczne rękopisy i mapę Śląska autorstwa Martina Helwiga. W pierwszej połowie XVII wieku uczęszczało tu ponad 500 uczniów, a szkoła utrzymywała się dzięki dochodom z jedenastu wsi przekazanych przez fundatora. W 1741 roku podczas oblężenia Brzegu przez wojska pruskie (w czasie I wojny śląskiej) gmach został poważnie uszkodzony, a odbudowę zakończono dopiero w 1747 roku. W maju 1945 roku, po wkroczeniu Armii Czerwonej, gimnazjum zostało podpalone i niemal całkowicie spłonęło. Odbudowę przeprowadzono w latach 1963-1967, jednak obecnie (2025) jego stan techniczny należy uznać za bardzo zły. Na szczęście, rozpoczęto już prace mające przywrócić budynkowi dawny blask.
Do najstarszych zabytków miasta należy zaliczyć również dawny kościół franciszkanów. Jego początki sięgają 1285 roku, kiedy to pojawiła się pierwsza wzmianka o klasztorze franciszkanów i wzniesionej przez nich świątyni. W 1338 roku obiekt rozbudowano o drugą nawę i ponownie konsekrowano. W 1527 roku, po wprowadzeniu przez księcia Fryderyka II legnickiego, franciszkanie zostali zmuszeni do opuszczenia klasztoru, a świątynia przeszła w ręce miasta. W 1582 roku książę Jerzy II Wspaniały przekształcił ją w arsenał, co zapoczątkowało wieki świeckiego użytkowania obiektu. W XIX i XX wieku budynek wykorzystywano jako magazyn, a w latach 30. XX wieku również jako remizę straży pożarnej. Po II wojnie światowej nadal pełnił funkcje gospodarcze. Szczególnie dramatycznym momentem była powódź tysiąclecia w 1997 roku, kiedy zawaliła się wieża i część murów. Prowadzone po tym czasie prace ratunkowe pozwoliły wprawdzie zabezpieczyć obiekt przed dalszą degradacją, jednak nadal jego stan techniczny należy ocenić jako zły.
Cennym zabytkiem, chociaż już znacznie młodszym niż czasy piastowskie miasta jest kościół Podwyższenia Krzyża Św. wzniesiony w latach 1734-1739 według projektu architekta Józefa Frischa na zlecenie jezuitów, którzy przybyli do Brzegu w 1681 roku. Powstał w miejscu dawnego klasztoru i kościoła dominikanów, zniszczonego w 1545 roku po wprowadzeniu reformacji. Kamień węgielny położono 14 września 1735 roku, a świątynia była użytkowana już w 1740 roku, choć konsekracja odbyła się dopiero w 1746 roku, po wyposażeniu wnętrza i wykonaniu polichromii. Fasada i wieże zostały dobudowane w latach 1854-1856. Świątynia ucierpiała podczas II wojny światowej, a w 1959 roku przeprowadzono renowację zewnętrzną, natomiast wnętrze i polichromie odrestaurowano pod koniec lat 90. XX wieku. Kościół tworzy wraz z zamkiem książęcym wartościowy zespół urbanistyczno-historyczny.

Strzelin, woj. dolnośląskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych miejscowość pojawia się po raz pierwszy w roku 1228. Książę Bolko I Surowy dokonuje w roku 1292 lokacji miasta na prawie niemieckim. Od końca XIII wieku do roku 1322 w granicach księstwa świdnicko-jaworskiego, a następnie w księstwie ziębickim. W roku 1385 książę Bolko III ziębicki sprzedaje Strzelin Przemysłowi I Noszakowi, księciu cieszyńskiemu. W latach 1416-27 w granicach księstwa oświęcimskiego Kazimierza I, który ostatecznie sprzedaje miasto z okręgiem księciu legnicko-brzeskiemu Ludwikowi II. Strzelin pozostawał jednym z ważniejszych miast piastowskiego księstwa legnicko-brzeskiego do roku 1675, kiedy to zmarł ostatni męski przedstawiciel dynastii - książę Jerzy IV Wilhelm.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. romańska rotunda Św. Gotarda, pochodząca z połowy XII wieku, a także renesansowy dwór należący pierwotnie do Piastów legnicko-brzeskich (tzw. Dom Książąt Brzeskich).

Oława, woj. dolnośląskie, miasto powiatowe
W źródłach pisanych miejscowość pojawia się po raz pierwszy w roku 1149. Miasto lokowane (na prawie średzkim) ok. 1234 roku przez księcia Henryka I Brodatego. Początkowo w granicach księstwa śląskiego, tzw. Monarchii Henryków Śląskich, następnie w księstwie wrocławskim Henryka III Białego i Henryka IV Prawego. W roku 1290 ziemie księstwa wrocławskiego (z Oławą) i legnickiego zjednoczone pod panowaniem księcia Henryka V Brzuchatego. Od roku 1311 w księstwie brzeskim (wkrótce legnicko-brzeskim). W latach 1400-46 w granicach odrębnego piastowskiego księstwa lubińsko-oławskiego, jako jedna z głównych siedzib książęcych. Ponownie włączona do księstwa legnicko-brzeskiego, w którego granicach pozostawała do roku 1675, kiedy to zmarł ostatni męski przedstawiciel dynastii - książę Jerzy IV Wilhelm.
Pamiątką okresu piastowskiego jest m.in. gotycki kościół Matki Bożej Pocieszenia, w którym pochowano księcia lubińskiego Jana oraz jego matkę Małgorzatę opolską, a także zamek książęcy (obecnie zachowała się tylko XVII-wieczna budowla mieszkalna zwana pałacem księżnej Luizy, postawiona w miejscu dawnego gotyckiego zameczku myśliwskiego księcia Ludwika I brzeskiego).

Kluczbork, woj. opolskie, miasto powiatowe
W źródłach miejscowość pojawia się po raz pierwszy w roku 1252 (jako Cruceburch). Osada została założona przez rycerski zakon Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą. Lokacji na prawie niemieckim dokonał w roku 1274 książę wrocławski Henryk IV Prawy. Początkowo Kluczbork - jako część ziemi namysłowskiej - wchodził w skład księstwa wrocławskiego. W roku 1294 książę Henryk V Brzuchaty został zmuszony (kilkumiesięcznym przetrzymywaniem w specjalnej skrzyni!) do odstąpienia miasta Henrykowi III głogowskiemu. W rękach Piastów głogowskich Kluczbork pozostał do roku 1323, kiedy to Konrad, syn Henryka III głogowskiego, po przegranej wojnie zrzekł się tych ziem na rzecz legnickiej linii piastowskiej. W latach późniejszych miasto wielokrotnie zmieniało właścicieli, było zastawiane. Ostatecznie w roku 1536 książę Fryderyk II legnicki wykupił Kluczbork od Ferdynanda I Habsburga, króla czeskiego i węgierskiego. Miasto pozostało w granicach piastowskiego księstwa legnicko-brzeskiego do roku 1675, kiedy to zmarł ostatni męski przedstawiciel dynastii - książę Jerzy IV Wilhelm.
Pamiątką okresu piastowskiego jest siedziba miejskiego Muzeum im. Jana Dzierżona, którą wzniesiono na fundamentach zamku stojącego przy murach miejskich, niedaleko 'Bramy Polskiej' ('Krakowskiej'). Przylegająca do budynku od strony południowej dawna baszta zamkowa została przebudowana w roku 1907 na wieżę ciśnień.

Byczyna, woj. opolskie, pow. kluczborski - kaplica Św. Jadwigi
Kaplica powstała w II połowie wieku XIV - po raz pierwszy pojawia się w źródłach w roku 1383. Fundatorem obiektu był książę Ludwik I brzeski, wielki propagator kultu Św. Jadwigi Śląskiej (swojej pra-pra-prababki). W roku 1405 książę Ludwik II legnicko-brzeski ufundował w kaplicy ołtarz Św. Andrzeja. W późniejszych latach obiekt był kilkukrotnie niszczony przez pożary (m.in. w roku 1588 podczas działań wojennych pomiędzy Janem Zamoyskim i Maksymilianem III Habsburgiem, pretendentem do korony polskiej) i odbudowywany. Obecny wygląd zabytku to efekt szeregu prac remontowych i rekonstrukcyjnych prowadzonych w latach 70. XX wieku oraz współcześnie. Obiekt pełni obecnie funkcję kaplicy cmentarnej.

Przeworno, woj. dolnośląskie, pow. strzeliński
W źródłach pisanych Przeworno pojawia się po raz pierwszy w bulli papieża Hadriana IV datowanej na rok 1155: stanowi wówczas własność biskupstwa wrocławskiego. W późniejszych latach (wiekach) miejscowość pozostaje pod władztwem okolicznego rycerstwa, m.in. znanych ze źródeł Gocława Wrony, komesa Bogusława ze Strzelina, Jarosława, Marbnta, a od II połowy wieku XV wieku jest własnością możnego śląskiego rodu Czirnów. Władztwem Piastów brzeskich staje się dopiero w roku 1642. Wkrótce (po 1654 roku) książę Chrystian legnicki nadał Przeworno (wraz z okręgiem) swojemu bratu przyrodniemu, Augustowi, baronowi legnickiemu (synowi Jana Chrystiana brzeskiego, pochodzącego z małżeństwa morganatycznego). Gdy w roku 1675 zmarł książę Jerzy IV Wilhelm o spadek po nim ubiegał się m.in. August, podówczas już hrabia legnicki. Roszczenia Augusta ostatecznie zostały odrzucone, a tytułem odszkodowania cesarz Leopold I przyznał hrabiemu wysoką roczną rentę i zezwolił na pozostawienie w jego rękach dwóch majątków Piastów legnicko-brzeskich: okręgu Przeworna oraz okręgu Kantorowice. Po śmierci Augusta hr. legnickiego w roku 1679 okręgi te zostały włączone do Korony Czeskiej.
O dawnej świetności obecnej wsi świadczy m.in. zamek (pałac) wzniesiony przez Czirnów w XV wieku, następnie kilkakrotnie przebudowywany. Drugim ważnym obiektem jest kościół NMP Królowej Polski - miejsce pochówku Augusta hr. legnickiego († 14 V 1679) i jego syna Chrystiana Augusta († 26 V 1671).
W granicach administracyjnych Przeworna znajduje się obecnie również przysiółek Siemisławice, na terenie którego znajduje się dwór z XVII wieku. Pierwszy obiekt w tym miejscu postał w połowie XV wieku z inicjatywy Piastów legnicko-brzeskich, lecz wkrótce (1445) został przejęty we władanie rodu von Czirn. Prywatni właściciele przebudowali obiekt na renesansową rezydencję w roku 1609. Kolejne inwestycje budowlane przeprowadzone zostały po roku 1654 z inicjatywy nowego dysponenta - Augusta hr. legnickiego. Dwór ten miał również jego miejscem śmierci, która nastąpiła w roku 1679.

Stare Kolnie, woj. opolskie, pow. opolski, gm. Popielów - zamek książęcy, następnie rycerski
Po raz pierwszy w źródłach zamek w Kolnie pojawia się w roku 1317, kiedy to książę Bolesław III Rozrzutny zdecydował o zaprzestaniu pobierania cła od towarów kupieckich w zamku Kolno i przeniósł komorę na odrzański most w Brzegu. Dzięki tej informacji można przyjąć, iż obiekt był niewielkich rozmiarów warownią pełniącą funkcję komory celnej, kontrolującą spływ towarów Stobrawą (prawobrzeżnym dopływem Odry). Zamek powstał prawdopodobnie jeszcze w wieku XIII albo na początku wieku XIV z inicjatywy jednego z książąt brzeskich, być może Henryka V Brzuchatego albo właśnie Bolesława III Rozrzutnego. Po roku 1317 warownia w Kolniach utraciła swoje znaczenie gospodarcze i została sprzedana w ręce książęcych wasali. Ostatecznie w roku 1443 podczas jednego z niszczycielskich najazdów husyckich na Śląsk, obiekt został spalony i doszczętnie zrujnowany. Nie został już nigdy odbudowany i do dnia dzisiejszego zachowały się skromne relikty murów na niewielkim wzniesieniu w widłach rzeki Stobrawy i jej dopływu Budkowiczanki.

Brzezina, woj. opolskie, pow. brzeski, gm. Skarbimierz - kamień drogowy
W miejscowości Brzezina w bliskim sąsiedztwie Brzegu znajduje się oryginalny* kamień drogowy z roku 1584. Obiekt upamiętnia przebudowę drogi z Brzegu w kierunku Oławy i następnie Wrocławia i wykonany jest z jednego kawałka płyty granitowej (ok. 5 x 3,5 m). Na tablicy wyryty został śląski orzeł oraz dwa napisy: jeden w języku (staro)niemieckim, a drugi po łacinie. Pierwszy z napisów głosi: Anno 1584 hat der Durchlauchte hochgeborene Fürst und Her, Her Georg dises Namens der ander, Herzog in Schlesien zur Lignitz und Brig disen Weg zu pflastern anfahen lassen und ist vollendet 15... (Roku 1584 Książęca Mość Jaśnie Wielmożny Książę i Pan Jerzy, drugi tego imienia, książę na Śląsku, Legnicy i Brzegu, tę drogę rozpoczął brukować i ukończył w 15...). Drugi napis to: Staverunt alii nobis, nos posteritati, Omnibus at Christus stravit ad astra viam. (Inni budują dla nas, my dla potomności, wszystkim nam Chrystus drogę do nieba wymości.)
Inwestycja drogowa księcia Jerzego II Wspaniałego nie zakończyła się zgodnie z planami i nie sięgnęła do Wrocławia (ani nawet do Oławy). Drogę z Brzegu (przez Brzezinę) utwardzono tylko do wysokości Lipek, co oznacza, iż osiągnęła ona ostatecznie ok. 8 km długości.

Kantorowice, woj. opolskie, pow. brzeski, gm. Lewin Brzeski - książęcy zameczek myśliwski
Renesansowy obiekt powstał około 1600 roku z inicjatywy książąt brzeskich (Joachima Fryderyka albo jego syna Jana Chrystiana), jako zameczek myśliwski. Główny budynek założenia zamkowego wzniesiono na planie prostokąta, z kwadratową wieżą w narożniku południowo-wschodnim. Całość otoczona była fosą zasilaną wodami pobliskiego dopływu Nysy Kłodzkiej. Pierwotnie elewacje budynku były pokryte dekoracją sgraffitową. W późniejszych latach zamek był wielokrotnie przebudowywany, aż zatracił wszystkie cechy stylowe. Również dawna fosa zachowała się tylko częściowo. Obecnie stanowi on własność prywatną i pełni funkcję wielorodzinnego domu mieszkalnego. Stan techniczny obiektu, jak i jego najbliższego otoczenia (m.in. budynków gospodarczych dawnego folwarku) należy ocenić jaki zły.