dane tablicowe ⇒ tabele ⇒ ważniejsze przywileje

ważniejsze przywileje

datamiejscegłówne postanowienianadawca
1180Łęczyca
  • Zniesienie ius spolli (prawo księcia do ruchomości po zmarłym biskupie).
  • Ograniczenie nadużyć w korzystaniu ze stacji (nieodpłatnego żywienia monarchy, jego dworu i urzędników w czasie podróży po kraju) w dobrach kościelnych oraz z podwód (usług transportowych; dozwolone jedynie w przypadku zagrożenia którejkolwiek z dzielnic przez nieprzyjaciół).
Kazimierz II Sprawiedliwy, Odon Mieszkowic (?), Bolesław I Wysoki (?), Leszek Bolesławowic (?)
29 VII 1210Borzykowa
  • Zgoda na wolny wybór biskupa, swobodne obsadzanie urzędów kościelnych i niezależne sądownictwo osób duchownych.
  • Ostateczne zniesienie ius spolli.
(ustalenia zjazdu borzykowskiego nie weszły w życie)
Leszek I Biały, Konrad I Mazowiecki, Władysław Odonic Plwacz
1215Wolbórz
  • Potwierdzenie przywileju borzykowskiego.
  • Rozszerzenie gwarancji immunitetowych posiadłości kościelnych na ziemie Kazimierza I opolskiego.
Leszek I Biały, Konrad I Mazowiecki, Władysław Odonic Plwacz, Kazimierz I opolski
5 V 1228Cienia
  • Obietnica zachowania praw poszczególnych panów krakowskich i sandomierskich.
  • Zobowiązanie księcia do nienakładania nienależytych ciężarów i podatków i sprawowania sprawiedliwych sądów.
Władysław III Laskonogi
16 VIII 1264Kalisz
  • Poddanie ludności żydowskiej jurysdykcji księcia lub wojewody.
  • Nadanie Żydom prawa do własnego samorządu, uprawiania handlu i lichwy.
  • Regulacja wzajemnych stosunków pomiędzy Żydami i chrześcijanami.
  • Rezygnacja księcia z prawa stacji w dobrach żydowskich.
  • Ochrona ludności żydowskiej przed oskarżeniami o mord rytualny (używanie krwi chrześcijańskiej).
Bolesław Pobożny
II 1268Kruszwica
  • Nadanie biskupstwu kujawskiemu (włocławskiemu) prawa do lokowania miast i wsi na prawie niemieckim, a także do otaczania ich murem obronnym.
  • Zwolnienie wsi biskupich od jurysdykcji książęcej.
  • Prawo dla poddanych biskupa do swobodnego poruszania się po Kujawach bez płacenia jakichkolwiek ceł.
Siemomysł Inowrocławski
1288Tyniec
  • Nadanie opactwu benedyktyńskiemu w Tyńcu prawa do lokowania miast i wsi na prawie niemieckim.
  • Zwolnienie wsi klasztornych od jurysdykcji książęcej.
Leszek II Czarny
1 IX 1291Litomyšl
  • Obietnica obsadzania urzędów księstwa miejscowymi panami.
  • Zobowiązanie do nienakładania nowych podatków i płacenia rycerzom zwyczajowego żołdu.
  • Potwierdzenie wcześniejszych immunitetów i przywileju z Cieni.
  • Obietnica walki z przestępczością.
Wacław II Czeski
24 I 1355Buda
  • Obietnica zachowania praw poszczególnych stanów.
  • Rezygnacja monarchy z prawa stacji.
  • Zobowiązanie do nienakładania nadzwyczajnych podatków i wynagradzania rycerstwu strat doznanych podczas zagranicznych wypraw wojennych.
Ludwik Andegaweński
17 IX 1374Koszyce
  • Obietnica zachowania wszystkich dzielnic Polski w granicach królestwa oraz odzyskania ziem utraconych w latach poprzednich.
  • Rezygnacja z oddawania w lenno jakiejkolwiek ziemi na terytorium Polski.
  • Zobowiązanie do niepowierzania zamków i starostw osobom obcej narodowości.
  • Zwolnienie dóbr ziemskich szlachty od podatku poradlnego, z wyjątkiem 2 groszy z łanu chłopskiego (uiszczanych tytułem uznania zwierzchności królewskiej).
  • Zwolnienie szlachty od budowy i reperacji zamków (nie będących punktami strategicznymi).
  • Ograniczenie służby wojskowej szlachty do wojny w obronie państwa (obowiązek wypłaty żołdu za wyprawy wojenne poza granice kraju w kwocie 5-6 grzywien od kopii).
  • Rezygnacja ze stacji w dobrach szlacheckich.
  • Potwierdzenie wszystkich wcześniejszych przywilejów.
20 II 1387WilnoPrzywilej dla katolickiego bojarstwa litewskiego.
  • Gwarancja dziedzicznego posiadania ziemi (m.in. przyrzeczenie nieodbierania majątków wdowom, o ile nie wyjdą powtórnie za mąż).
  • Uwolnienie od osobistych świadczeń na rzecz wielkiego księcia.
  • Zezwolenie na swobodne wydawanie córek za mąż.
Władysław II Jagiełło
29 II 1388Piotrków
  • Zobowiązanie do wykupienia szlachcica, który trafiłby do niewoli podczas wyprawy poza granice kraju.
  • Obowiązek wypłaty żołdu za wyprawy wojenne poza granice kraju w kwocie 3 grzywien od kopii.
23 VII 1422Czerwińsk
  • Zakaz łączenia w jednym ręku urzędu starosty grodowego i sędziego ziemskiego.
  • Wymóg uzyskania zgody rady królewskiej na bicie nowej monety.
  • Nietykalność majątkowa szlachty bez prawomocnego wyroku.
28 X 1423Warta
  • Ograniczenie jurysdykcji starosty grodowego do spraw z czterech artykułów grodzkich (podpalenie, napad na dom szlachcica, rabunek na drodze publicznej, zgwałcenie).
  • Dopuszczenie wykupu sołectw od "krnąbrnych" (inulitis) sołtysów.
  • Wojewoda (wraz ze starostą i innymi dostojnikami) ma corocznie ustalać maksymalne ceny towarów i artykułów spożywczych w miastach.
  • Równość wobec prawa całej szlachty (także magnaterii).
  • Ograniczenie przenoszenia się chłopów do miasta.
25 IV 1425Brześć Kujawski
  • Sformułowanie prawa neminem captivabimus nisi iure victum - zakaz uwięzienia szlachcica-posesjonata bez wyroku sądowego.
  • Tylko szlachta osiadła w danej ziemi może pełnić w niej urzędy.
  • Zobowiązanie szlachty do bezpłatnej i obowiązkowej obrony granic państwa.
  • Zakaz obiecywania przez króla urzędów i posad.
  • Utworzenie urzędu podkomorzego ziemskiego.
4 III 1430Jedlna
  • Nadanie przywileju sformułowanego w Brześciu Kujawskim.
  • Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów.
  • Zwolnienie mieszczan-ziemian z poradlnego, w przypadku, gdy wraz z rodziną zamieszkują w mieście, a ziemię swą uprawiają przez ogrodnika, bądź rataja.
9 I 1433Kraków
  • Potwierdzenie przywileju jedlneńskiego.
  • Dostojeństwa kościelne zastrzeżone dla szlachty.
2 V 1447Wilno
  • Zagwarantowanie niezależności i równouprawnienia Polski i Litwy.
  • Zrównanie szlachty litewskiej w prawach ze szlachtą polską.
Kazimierz IV Jagiellończyk
15 IX 1454CerekwicaPrzywilej dla szlachty wielkopolskiej.
  • Zobowiązanie do nienakładania nowych podatków, niezwoływania pospolitego ruszenia oraz niezmieniania praw bez zgody sejmików ziemskich.
  • Zaostrzenie kar za zbiegostwo chłopów.
  • Usankcjonowanie pragmatyki stanowych sądów ziemskich.
  • Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów.
11-12 XI 1454NieszawaPrzywilej dla szlachty wielkopolskiej (12 XI) i małopolskiej (11 XI i 12 XI).
  • Anulowanie postanowień przywileju cerekwickiego.
  • Zobowiązanie do nienakładania nowych podatków, niezwoływania pospolitego ruszenia oraz niezmieniania praw bez zgody sejmiku prowincjonalnego (tylko w Wielkopolsce!).
  • Zaostrzenie kar za zbiegostwo chłopów.
  • Zakaz łączenia urzędów starosty i wojewody (lub kasztelana) w danej ziemi/województwie (zakaz nie obejmował starosty Krakowa).
  • Obniżenie cen soli dla szlachty.
  • Zezwolenie na zbieranie odpadów drzewnych w lasach królewskich.
15 X 1456Nowe Miasto Korczyn
  • Rozszerzenie uprawnień sejmiku prowincjonalnego małopolskiego (zrównanie z pozycją sejmiku wielkopolskiego po przywileju nieszawskim).
  • W sprawach dotyczących losów danej ziemi zawsze o zdanie pytani będą jej dygnitarze.
6 VIII 1492WilnoPrzywilej dla bojarstwa litewskiego.
  • Zastrzeżenie odrębności i samodzielności Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz nienaruszalności jego granic.
  • Zagwarantowanie swobody stosunków dyplomatycznych z sąsiadami.
  • Rozszerzenie uprawnień wielkoksiążęcej rady (kontrola skarbu, kontrola nad nadawaniem urzędów, zakaz zmieniania uchwał).
Aleksander I Jagiellończyk
21 II 1493Piotrków
  • Zatwierdzenie wszystkich praw i wolności Krakowa i jego mieszkańców.
  • Formalne zrównanie Krakowa ze szlachtą.
Jan I Olbracht
27 II 1493Piotrków
  • Obostrzenia kar dla złoczyńców i gwałtowników.
  • Chłop może opuścić wieś dopiero po uregulowaniu wszystkich powinności względem pana.
  • Zakaz ingerencji kościelnej w sądy świeckie.
  • Oddzielne obrady przedstawicieli średniej szlachty (izby poselskiej) i magnaterii (Senatu)?
  • Potwierdzenie wcześniejszych przywilejów.
26 IV 1496Piotrków
  • Wolność żeglugi rzecznej dla wszystkich stanów (i zakaz zamykania spławu na rzekach przez tamy rybackie).
  • Ograniczenie wolności chłopów: najwyżej jeden syn chłopski rocznie może opuścić wieś (pod warunkiem, że otrzyma od pana pozwolenie pisemne), zaostrzenie kar za zbiegostwo, początek przypisania chłopa do ziemi.
  • Zakaz posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan.
  • Zwolnienie z ceł towarów szlacheckich z domu lub do domu wiezionych (tj. na własny użytek, lub własnej produkcji).
25 X 1501Mielnik
  • Instytucją podejmującą najważniejsze decyzje państwowe zostaje senat.
  • Król (jako princeps senatus) przewodniczy senatowi i wykonuje jego uchwały.
  • Wprowadzenie możliwości wypowiedzenia królowi posłuszeństwa, gdyby ten nie realizował decyzji senatu lub targnął się na jego uprawnienia (zasada de non praestanda oboedientia).
  • Utrata przez króla prawa do swobodnego mianowania senatorów.
  • Senatorowie są odpowiedzialni jedynie przed senatem.
  • Starostwo krakowskie może piastować tylko kasztelan albo wojewoda krakowski.
Aleksander I Jagiellończyk
21 I-13 III 1504Piotrków
  • Wprowadzenie sejmowej kontroli nad nadawaniem dóbr koronnych.
  • Określenie organizacji i kompetencji najwyższych urzędów koronnych i dworskich, tzw. ministeriów (marszałków, podskarbich i kanclerzy).
  • Zakaz łączenia w jednym ręku dwóch (lub więcej) urzędów.
V 1505Radomkonstytucja "Nihil novi":
  • Anulowanie przywileju mielnickiego.
  • Nowe prawa i podatki mogą być stanowione tylko za zgodą sejmu i senatu.
  • Gwarancja wolnego wyboru urzędników sądowych.
  • Zakaz pociągania spraw świeckich pod trybunały duchowne.
  • Zakaz stanowienia ceł prywatnych.
  • Ograniczenie nieszlachty w dostępie do urzędów duchownych.
  • Zakaz trudnienia się przez szlachtę handlem i rzemiosłem pod groźbą utraty szlachectwa.
  • Zawieszenie prawa neminem captivabimus nisi iure victum w stosunku do ludzi zapisanych trzykrotnie w rejestrach złoczyńców.
7 I 1520Toruń
  • Ustanowienie obowiązkowego minimalnego zakresu pańszczyzny w wysokości jednego dnia w tygodniu.
  • Wolna (tylko dla szlachty) żegluga po Wiśle.
  • Ograniczenie kompetencji sądów miejskich w przypadku, gdy sprawcą przestępstwa dokonanego w mieście jest szlachcic.
(zatwierdzony 4 XII 1520 roku na sejmie w Bydgoszczy)
Zygmunt I Stary
1531Opole/Racibórz"Przywilej Hanuszowy" dla mieszkańców księstwa opolsko-raciborskiego:
  • Podkreślenie jedności księstwa opolsko-raciborskiego i jego przynależności do Korony czeskiej (Opole lub Racibórz miały stać się miejscem hołdu składanemu królowi Czech).
  • Po śmierci księcia najwyższą władzą w księstwie miał być sejmik ziemski (zwoływany przez króla czeskiego, bądź namiestnika Śląska), składający się z przedstawicieli szlachty i asesorów sądu ziemskiego.
  • Po śmierci księcia władzę wykonawczą miał sprawować namiestnik (nominowany przez króla czeskiego) - szlachcic mieszkający na terenie księstwa, który był zobowiązany do postępowania zgodnego z przywilejem ziemskim.
  • Wyższy sąd apelacyjny opolsko-raciborski (zbierający się dwa razy do roku w Opolu bądź Raciborzu) - najwyższą instancją sądową w księstwie.
  • Umożliwienie chłopom prawa do nabywania i posiadania ziemi.
Jan II Dobry
1532Piotrków
  • Zakaz opuszczania wsi przez chłopów bez zezwolenia pana.
  • Zakaz ukrywania zbiegłych chłopów i nadawania im obywatelstwa miejskiego.
Zygmunt I Stary
3 III 1578Warszawa
  • Zrzeczenie się przez króla uprawnień najwyższego sędziego na rzecz powołanego Trybunału Koronnego (składającego się z 27 deputatów szlacheckich wybieranych corocznie przez sejmiki deputackie oraz 6 duchownych wybieranych przez kapituły).
  • Upoważnienie Trybunału do rozpatrywania apelacji od wyroków sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich (wyroki zapadały jednomyślnie, a dopiero trzecie głosowanie było większościowe).
Stefan Batory
18 IV 1791WarszawaMiasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej:
  • Rociągnięcie prawa neminem captivabimus nisi iure victum na mieszkańców miast królewskich.
  • Zezwolenie mieszczanom na nabywanie nieruchomości ziemskich, sprawowanie niższych i średnich stanowisk.
  • Rozszerzenie możliwości nobilitacji (poprzez nabycie ziemi, sprawowanie odpowiednich urzędów, podczas sejmu).
  • Uczestnictwo 24 plenipotentów (pełnomocników) miast podczas obrad sejmu.
Sejm Czteroletni i Stanisław II August
literatura:
POCZET.COM (treść i kod strony) jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska.
Serwis wpisany został do rejestru dzienników i czasopism prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Katowicach pod poz. Pr 2428.
partnerzy: ApisVideoHistoriaJęzyk niemieckiJęzyk francuskiBiologiaWiedza o społeczeństwieDrukarniaŻegluga śródlądowaWydawnictwo AVALON
do góry